Zidovi su oduvek bili mnogo više od običnih granica prostora. Još od praistorije ljudi su osećali potrebu da ih ukrase, obeleže i daju im lični pečat. Kroz vekove su se načini na koje dekorišemo zidove menjali zajedno sa tehnologijom, stilovima i društvom, ali sama potreba je ostala ista.
Tapete su jedan značajan deo te duge priče, ali možda i jedan od najzanimljivijih, jer spajaju umetnost, zanat i svakodnevni život na jedinstven način. U ovom tekstu pratimo njihov put od prvih oslikanih zidova, preko kineskih i viktorijanskih remek-dela, sve do savremene digitalne i UV štampe.
Sadržaj
Pećinske slike: počeci ukrašavanja zidova
Potreba za ukrašavanjem zidova daleko je starija od same ideje tapeta. Još tokom praistorije ljudi su oslikavali zidove pećina prikazima životinja, otisaka ljudskih ruku i apstraktnih simbola. Najpoznatiji primeri nalaze se u pećinama Lascaux Cave (Pećina Lasko) i Chauvet Cave (Pećina Šove) u Francuskoj, gde su pronađene slike stare više desetina hiljada godina. [1]
Iako se danas često doživljavaju kao najraniji primer zidne dekoracije, većina arheologa smatra da njihova osnovna svrha verovatno nije bila estetska. Najzastupljenije teorije govore o ritualnoj funkciji, magijsko-religijskim verovanjima povezanim sa lovom, obeležavanju važnih događaja ili prenošenju znanja između generacija. [2]
Bez obzira na njihovu prvobitnu namenu, pećinske slike pokazuju nešto što će ostati nepromenjeno kroz celu ljudsku istoriju: zidovi nikada nisu bili samo granice prostora. Ljudi su ih koristili da prenesu poruku, iskažu identitet i oblikuju ambijent u kojem žive. [3]
U tom dugom kontinuitetu tapete predstavljaju jedno od najdugovečnijih sredstava unutrašnje dekoracije.
Kina, papir i nastanak prvih tapeta
Istorija tapeta neraskidivo je povezana sa istorijom papira. Tradicionalno se zasluga za unapređenje proizvodnje papira pripisuje kineskom dvorskom službeniku Cai Lun, koji je 105. godine nove ere usavršio postupak koristeći koru drveća, tekstilni otpad i ribarske mreže. [4]
Razvoj papira otvorio je mogućnost za nove oblike zidne dekoracije. Ukrasni ručno oslikani listovi sa motivima prirode, ptica i cveća su zbog svoje cene i ručne izrade, dugo ostali dostupni samo imućnijim slojevima društva. [5]
Zanimljivo je da savremena istraživanja pokazuju da ne postoje čvrsti dokazi da su tapete bile široko rasprostranjene u Kini mnogo pre njihovog pojavljivanja u Evropi. Mnogi dekorativni papiri koje danas povezujemo sa kineskim tapetama zapravo su proizvođeni za evropsko tržište tokom 17. i 18. veka. [6]
Motivi koji su dominirali tim ranim radovima: ptice, grane, cvetovi, pejzaži i vrtovi, među najpopularnijim su dezenima i danas.
Dolazak tapeta u Evropu
Nakon što je proizvodnja papira stigla u Evropu tokom srednjeg veka, postepeno su stvoreni uslovi za razvoj evropske tradicije tapeta. Prve tapete pojavljuju se tokom 16. veka kao jeftinija zamena za goblene, oslikane tkanine, kožne zidne obloge i drvene panele. [7]
Prema podacima Victoria and Albert Museum, najranije evropske tapete korišćene su pre svega za manje prostorije i unutrašnjost ormara u trgovačkim kućama, a ne za reprezentativne salone aristokratije.
Rane tapete štampane su na pojedinačnim listovima papira i često su imitacije tekstila. Tek tokom 17. veka počinje spajanje listova u duže rolne, što omogućava nastanak složenijih dezena i razvoj blok štampe.
Kineske tapete i evropska fascinacija Istokom
Krajem 17. veka u Evropu stižu ručno oslikane kineske tapete koje izazivaju ogromno interesovanje među aristokratijom.
Za razliku od evropskih tapeta sa ponavljajućim šarama, kineski uzorci prikazivali su velike scene sa pticama, egzotičnim biljkama, vrtovima i prizorima svakodnevnog života. Posebno su cenjeni zato što nisu imali klasično ponavljanje uzorka već su stvarali utisak jedinstvene slike preko čitavog zida.
Njihova popularnost dovela je do razvoja stila poznatog kao Chinoiserie – evropske interpretacije kineske umetnosti koja će dominirati dekorativnim umetnostima tokom velikog dela 18. veka. [7]
Viktorijansko zlatno doba
Period između 1837. i 1901. godine često se naziva zlatnim dobom tapeta.
Posebno zanimljiva bila je organizacija zida kroz tri horizontalne zone:
- dado (donji deo zida),
- filling ili glavno dekorativno polje,
- frieze (friz) pri vrhu zida.
Ovakva podela zida na tri zone može se uporediti sa građom klasičnog antičkog stuba. Kao što stub ima bazu, telo i kapitel, tako je i viktorijanski zid imao jasno definisane dekorativne nivoe. Donji deo bio je najotporniji na habanje, srednji deo nosio je dominantni dezen, dok je friz služio kao vizuelni završetak kompozicije. [8]
Ova šema prvi put je preporučena 1868. godine, kao način da se razbije monotonija jedne jedine šare na zidu, a do 1880-ih postala je standard u velikom broju reprezentativnih enterijera.
Dvadeseti vek: od Art Deco stila do Pop Arta
Dvadesete i tridesete godine 20. veka bile su procvat industrije tapeta. U Britaniji je proizvodnja porasla sa 50 miliona rolni 1900. na skoro 100 miliona rolni 1939. godine, pri čemu se najveći deo aktivnosti odvijao u jeftinijem segmentu tržišta. [6]
Svaka dekada razvija sopstveni vizuelni jezik:
- 1920-e – džez estetika, zig-zag geometrija i egipatski motivi inspirisani otkrićem grobnice Tutankamona
- 1930-e – Art Deco floralni motivi
- 1950-e – geometrijske i apstraktne forme
- 1960-e – jarke boje, Op Art, Pop Art i prve izdržljive vinil tapete
- 1970-e – jarke boje i veliki geometrijski uzorci. Najzastupljenija narandžasta, braon i zelena boja.
- 1990-e – zaokret ka minimalizmu, jednostavnim šarama i neutralnim tonovima.
Materijali tapeta kroz vreme
Kroz istoriju tapete su doživele veliki broj promena i u pogledu dezena i stilova u zavisnosti od aktuelnih trendova, ali i u pogledu materijala. U početku su to bili jednostavni, ručno oslikani papiri koji su služili kao jeftinija zamena za luksuznije zidne obloge od tkanine, kože ili drveta. Tek kada su se u 18. i 19. veku razvile naprednije tehnike štampe, papirne tapete postaju dostupnije širem krugu ljudi i polako ulaze u svakodnevne domove.
Tekstilne tapete (svila i platno)
U isto vreme javljaju se i tekstilne tapete, zidne obloge kod kojih se prirodno tkanje, najčešće svila, lan ili pamuk, lepi na papirnu osnovu. Tekstilne tapete bile su rezervisane za reprezentativne prostore i bogatije enterijere. Svilene i platnene obloge ostavljale su poseban utisak zahvaljujući svojoj teksturi i eleganciji, ali su zbog visoke cene ostale dostupne uglavnom imućnijim vlasnicima i javnim zgradama.
Arsen i prve „higijenske“ tapete
Jedan zanimljiv, ali manje poznat detalj iz istorije tapeta jeste upotreba arsena i olova u bojama tokom 18. i 19. veka. Posebno su popularne zelene nijanse često su sadržavale arsen, pa su bolesti, a ponekad i smrtni slučajevi, pripisivani tapetama. To je kasnije otvorilo pitanja o bezbednosti i mogućim posledicama po zdravlje. Upravo zbog toga, 1880-ih pojavljuju se takozvane „higijenske“ tapete, koje su se reklamirale kao sigurnije i praktičnije za održavanje. [9]
Te tapete donele su važnu promenu jer su bile među prvima koje su mogle da se čiste, što je u to vreme bila velika prednost. Zahvaljujući novim načinima obrade i zaštitnim slojevima, bile su dugotrajnije i bolje prilagođene modernom načinu života.
Vinilne tapete
U 20. veku dolazi do razvoja potpuno novih materijala, među kojima se posebno izdvaja vinil. Vinilne tapete su tapete kod kojih se na papirnu ili netkanu osnovu nanosi sloj polivinil-hlorida (PVC), čime se dobija zaštitni, vodootporni omotač. Upravo taj sloj daje vinilnim tapetama izdržljivost po kojoj su prepoznatljive. Brzo su postale popularne jer su otpornije na vlagu, habanje i prljanje, pa su se često koristile u kuhinjama, hodnicima i drugim frekventnim prostorima. Danas se pri izboru tapeta podjednako vodi računa i o estetici i o praktičnosti. Najpogodnija kombinacija jeste da je tapeta lepa ali i izdržljiva i laka za održavanje.
Ekološke boje i digitalna štampa
Početak 21. veka doneo je novu veliku promenu. Sa razvojem digitalne štampe, pored kvaliteta, sve više pažnje posvećuje se ekologiji i zdravlju. Koriste se materijali i boje sa niskim emisijama štetnih materijala. Zbog toga savremena štampa koristi UV tehnologiju, gde se boja trenutno učvršćuje pod ultraljubičastim svetlom u procesu poznatom kao polimerizacija.
Tako nastaje potpuno osušen i stabilan sloj, otporan na habanje i vlagu, koji u prostoriju ne otpušta neprijatne mirise. Kvalitetna UV mastila nose i najstrože ekološke sertifikate, poput GREENGUARD Gold. Reč je o industrijskom merilu bezbednosti u zatvorenom prostoru, prikladnom čak i za osetljive sredine poput škola i bolnica. Vodeći se time, Moje Tapete koristi isključivo UV boje koje ispunjavaju GREENGUARD Gold standard.
Digitalna era i povratak tapeta
Od sredine 2000-ih, tapete se tiho ali sigurno vraćaju u modu. Nije u pitanju nostalgija, već je reč o tehnološkoj revoluciji koja je izmenila sve parametre.
Digitalna štampa omogućava ono što ranije nije bilo moguće: preciznost do poslednjeg piksela, prilagodljive dimenzije, štampa po narudžbini bez ograničenja. Hoćeš tapetu tačno 2,73 metara visoku i 4,18 metara široku, sa tvojim porodičnim fotografijama ili apstraktnim motivom koji si sam skicirao? To je sada realno. Nije marketing – to je nova normala.
Istovremeno raste interesovanje za održive materijale i ekološki prihvatljive procese proizvodnje.
Savremeni trendovi pokazuju da među najtraženijim stilovima ostaju upravo oni motivi koji su popularni vekovima: flora i fauna, teksture inspirisane prirodnim materijalima i Art Deco geometrija.
Prema izveštaju IMARC Grupe, globalno tržište tapeta vredelo je 2,4 milijarde dolara u 2025. godini i predviđeno je da dostigne 3,2 milijarde do 2034. godine.
Kroz vekove menjaju se dezeni, ne i potreba za tapetama
Ako se posmatra istorija duga više vekova, postaje jasno da tapete nisu prolazan trend. Menjali su se materijali, tehnologije i stilovi, ali potreba za ukrašavanjem zidova ostala je ista.
Kineski pejzaži bili su simbol luksuza u 18. veku. Viktorijanci su voleli raskošne floralne motive. Dvadesete godine 20. veka donele su geometrijski Art Deco, šezdesete psihodelične šare, dok današnji enterijeri favorizuju murale, prirodne teksture i floralne motive. Ipak, osnovna ideja ostala je nepromenjena: zidovi nisu samo granice prostora, već površine koje oblikuju identitet doma.
Literatura i izvori
- Jean Clottes, Cave Art, Phaidon Press, 2008.
- American Scientist, Contextualizing Cave Art
- Paul Bahn, Prehistoric Art, Cambridge University Press, 2016.
- Encyclopaedia Britannica, „Paper“ – Paper making process
- Encyclopaedia Britannica, „Wallpaper”
- Victoria and Albert Museum, „A Brief History of Wallpaper”
- Victoria and Albert Museum – Chinese Wallpapers Collection
- Bernard Jacqué, “From the Workshop to the Wall – Toward a Material History of Wallpaper 1770-1914”
- Victoria and Albert Museum, „Wallpaper and hygiene”
- IMARC Group – Wallpaper market
